در فصل نخست این کاوش، سازه‌ای دست‌کند در زیر زمین آشکار شد؛ فضایی که نه ساخته شده، بلکه از دل زمین کنده شده‌است. این تفاوت میان افزودن و کاستن است، میان ساختن و گوش‌دادن به سنگ.

در همان روزهای نخست چیزی رخ داد که ماهیت این محوطه را از یک سکون ساده به یک زیستگاه پیچیده بدل کرد. انسان، به‌جای آن‌که بر زمین بیفزاید، از آن کاسته بود تا فضا خلق کند.

عطا حسن‌پور، مدیرکل میراث‌فرهنگی صنایع‌دستی و گردشگری لرستان، گفته که این مجموعه احتمالاً از دوره ساسانی تا قرون میانی اسلامی زیستگاه انسانی بوده؛ یعنی این فضا، تنها یک لحظه نیست، بلکه یک امتداد است، با چندین قرن، چندین نسل، چندین تنفس.

در این معماری دست‌کند، دیوارها ساخته نشده‌اند؛ کنار زده شده‌اند. سقف‌ها افزوده نشده‌اند؛ باقی گذاشته شده‌اند. اینجا معماری، گفت‌وگوی انسان با سنگ است، نه تحمیل او بر سنگ.

در اقلیم سرد و گرم زاگرس، انسان به‌جای جنگیدن با طبیعت، وارد بدن آن شده؛ به درون آن پناه برده‌است، و در تاریکی زمین، روشنایی زیستن را ادامه داده‌است.

در لرستان، این شکل از معماری دست‌کند پدیده‌ای منفرد نیست. کوه‌ها در این سرزمین تنها دیواره‌های بیرونی نیستند، بلکه درون خود را نیز به انسان بخشیده‌اند. از کوی کیوان ازنا تا نمونه‌های مشابه در همدان و کاشان.

در قدبرا، این کاوش اکنون به عمق حدود هفت‌ونیم متری رسیده است؛ جایی که نور به‌سختی خود را می‌رساند و صدا پیش از آن‌که شنیده شود، در دیواره‌ها گم می‌شود.

برآوردها نشان می‌دهد که وسعت این مجموعه حدود یک هکتار است؛ اما وسعت واقعی آن فراتر از اندازه‌های زمینی است. زیرا هر دالان، تنها یک مسیر نیست، بلکه یک روایت است. هر اتاق، تنها یک فضا نیست، بلکه یک شیوه زیستن است.

در این میان، نکته‌ای که بیش از همه خود را آشکار می‌کند، نوع نگاه انسان گذشته به زمین است. او زمین را نمی‌درید؛ در آن می‌زیست. زمین را نابود نمی‌کرد؛ آن را به خانه تبدیل می‌کرد.

به‌گفته مدیرکل میراث‌فرهنگی صنایع‌دستی و گردشگری لرستان این کاوش‌ها زمان‌بر خواهد بود؛ چهار تا پنج سال، شاید بیشتر. اما در زبان زمین، زمان به این شکل اندازه‌گیری نمی‌شود. برای زمین، هر لایه یک فصل است، هر اتاق یک روایت، هر دهلیز یک مکث میان دو قرن.

آنچه در این کاوش باقی می‌ماند یک تصویر است از انسان، زمین، و فضایی میان این دو که نه کاملاً ساخته شده، نه کاملاً طبیعی؛ بلکه چیزی میان این دو است؛ مثل نفسی که از زهدان زمین بالا می‌آید، آرام، پیوسته، و هنوز ناتمام.

انتهای پیام/

نوشته کاوش تازه در زاگرس؛ بازخوانی معماری ساسانی در عمق ۷.۵ متری تاریخ اولین بار در الیگودرز - هیجار. پدیدار شد.